Kiến trúc Tái Hoang Dã: Thiết kế vì sự phục hồi hệ sinh thái

Dù tái hoang dã thường được nhắc đến trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên, nhưng khái niệm này cũng đang truyền cảm hứng cho kiến trúc và quy hoạch không gian theo những cách mới mẻ. Nó đặt ra những câu hỏi về cách chúng ta hiểu và áp dụng các giá trị như: công trình phải bền vững đến mức nào, ai là người “sở hữu” thiết kế, và một công trình nên được sử dụng ra sao trong mối quan hệ với thiên nhiên.

Từ xưa đến nay, kiến trúc thường bị xem là tác nhân gây gián đoạn sinh thái khi các công trình được xây dựng trên những vùng đất ngập nước, chia cắt môi trường sống của các loài vật, hoặc làm thay đổi dòng chảy tự nhiên của sông ngòi. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều dự án và phương pháp thiết kế đang đảo ngược cách nghĩ đó. Họ đặt ra những câu hỏi: Điều gì sẽ xảy ra nếu kiến trúc không còn là rào cản, mà trở thành chất xúc tác cho quá trình tái hoang dã? Nếu các công trình xây dựng có thể hỗ trợ cho sự phục hồi sinh thái, để các loài vật quay về sinh sống, đất đai được chữa lành, và các vòng tuần hoàn tự nhiên như nước, khí hậu được thiết lập lại một cách hài hòa? Đó không chỉ là sự thay đổi trong cách thiết kế, mà còn là sự chuyển mình trong tư duy: từ chinh phục thiên nhiên sang sống cùng và phục hồi thiên nhiên.

Sự chuyển đổi này nhằm định nghĩa lại vai trò của kiến trúc, không còn là thứ áp đặt lên tự nhiên, mà là một khung đỡ, một chất trung gian, thậm chí là một “người giữ chỗ” tạm thời cho môi trường. Như Keller Easterling từng viết trong Extrastatecraft, các hệ thống không gian có thể “tinh chỉnh” môi trường thay vì cố kiểm soát chúng. Chính tư duy thiết kế linh hoạt và thích nghi này sẽ đóng vai trò then chốt khi chúng ta kiến tạo không gian cho những hệ sinh thái luôn trong trạng thái thay đổi.

Các kiểu hình kiến trúc cho không gian tái hoang dã

Lối đi dành cho động vật hoang dã trên đường A1, Israel

Trong kiến trúc, “tái hoang dã” không đơn thuần là phục hồi hệ sinh thái hay rút bớt dấu vết con người khỏi tự nhiên. Đó là một tư duy thiết kế sâu rộng hơn - một lời chất vấn các quan niệm lâu nay về quyền kiểm soát, tính bền vững tuyệt đối và lối phát triển tuyến tính.
Tái hoang dã trong kiến trúc kêu gọi chúng ta thay đổi cách xây dựng: ưu tiên những chiến lược linh hoạt, có thể thay đổi theo thời gian và hòa mình vào các quá trình sinh thái. Thay vì tập trung vào việc tạo ra các công trình kiên cố, lâu dài, trọng tâm sẽ chuyển sang “thương lượng sự hiện diện” – làm sao để không gian có thể phục hồi tự nhiên, đồng thời cho phép con người tiếp cận hoặc sử dụng một cách tạm thời, thận trọng và đầy tôn trọng.

Công viên quốc gia Banff, Canada

Một trong những biểu hiện rõ ràng nhất của tư duy tái hoang dã là hành lang sinh thái, tương tự như cầu nối để nối liền các hệ sinh thái bị chia cắt bởi hạ tầng do con người tạo ra. Những cây cầu cho động vật băng qua đường cao tốc, các đường hầm dưới đường ray tàu hỏa… là nỗ lực nhằm giảm bớt những rào cản mà giao thông hiện đại đã đặt lên cảnh quan tự nhiên.

Chẳng hạn như tại Vườn quốc gia Banff ở Canada, một hệ thống cầu vượt và đường ngầm đã được xây dựng dưới sự tư vấn của các nhà sinh thái học và chuyên gia động vật hoang dã, giúp các loài có thể di chuyển an toàn giữa các khu vực sống bị chia cắt. Tuy vậy, dù mang lại hiệu quả sinh thái nhất định, những can thiệp này vẫn chỉ là biện pháp khắc phục tạm thời chứ không thể xóa bỏ gốc rễ của tình trạng phân mảnh môi trường.

Công trình Living Breakwaters của SCAPE Landscape Architecture, đã giành Giải Obel 2023

Dự án Living Breakwaters của công ty kiến trúc cảnh quan Scape, nằm ngoài khơi đảo Staten (Mỹ), là một ví dụ rõ ràng về cách kiến trúc kết hợp giữa việc bảo vệ môi trường và xây dựng hạ tầng bền vững. Living Breakwaters được tạo ra sau cơn bão Sandy để giảm thiểu sóng lớn và chống xói mòn bờ biển. Công trình là một chuỗi các đê chắn sóng chìm và một phần nổi. Bên cạnh việc bảo vệ bờ biển, đê chắn sóng này còn giúp tạo ra môi trường sống cho các loài hàu, giúp lọc sạch nước, giữ đất không bị cuốn trôi và cung cấp nơi trú ngụ cho cá. Nghiên cứu sau đó cho thấy số lượng loài sinh vật dần tăng lên và đất bờ biển được giữ ổn định hơn. Ở đây, kiến trúc đã trở thành cầu nối giữa tự nhiên và thành phố, giúp giảm thiểu rủi ro do thiên nhiên gây ra.

Thuật ngữ “tái hoang dã” thường dựa trên các kiểu kiến trúc truyền thống của địa phương, nhưng được thiết kế lại để phục vụ các vai trò mới trong hệ sinh thái. Thay vì xây dựng những công trình lớn nổi bật, ta thường thấy những công trình có cấu trúc nhỏ, đơn giản, có thể tách rời, giúp con người quan sát, hòa nhập và sống chung với thiên nhiên. Những thiết kế này dựa trên các hình dáng quen thuộc nhưng được thay đổi để phù hợp với cách tương tác mới với môi trường. Mục đích của chúng không phải là chiếm giữ không gian, mà là tạo ra nơi để con người có thể quan sát và hiểu các quá trình tự nhiên, với những điều chỉnh nhỏ dễ dàng thay đổi khi cần thiết.

Bảo tàng Tirpitz thiết kế bởi BIG

Bảo tàng Tirpitz thiết kế bởi BIG

Bảo tàng Tirpitz của BIG không xây dựng lên trên mặt đất mà được khắc họa bên trong lớp cát, giúp giữ nguyên vẹn hệ sinh thái xung quanh. Những con đường đi bên trong được thiết kế rất tỉ mỉ giống như một ca phẫu thuật, và từ xa công trình gần như không nhìn thấy. Nhưng điều này cũng khiến ta phải suy nghĩ: liệu việc công trình “tàng hình” có thực sự thể hiện trách nhiệm với môi trường? Mặc dù thiết kế hạn chế tối đa ảnh hưởng rồi nhưng vẫn cần phải đào đất, làm chắc nền và dùng vật liệu trong một khu vực ven biển rất nhạy cảm. Giá trị thật sự của công trình không phải ở việc nó “tàng hình”, mà là ở cách nó thay đổi mối quan hệ giữa kiến trúc và mặt đất, từ áp đặt sang hòa hợp với thiên nhiên.

EarthSea Pavilion thiết kế bởi Studio Ossidiana

Phong cách kiến trúc này được thể hiện rõ hơn trong tác phẩm của Studio Ossidiana, nơi thiết kế tạo cơ hội cho con người và các loài sinh vật khác gặp gỡ, tương tác với nhau. Earthsea Pavilion nằm trong khuôn viên Hof Bladelin tại sự kiện Bruges Triennial 2024, kiến trúc được coi như một sinh vật sống, hòa quyện các yếu tố tự nhiên như đất, cây cỏ, động vật, chất hữu cơ, nấm và vi khuẩn. Công trình là một khối trụ rộng 6 mét, được xây dựng từ nhiều lớp vật liệu như đất, than bùn, vỏ sò và lá cây, giống như các lớp địa chất. Qua thời gian, các hạt giống sẽ nảy mầm, phân hủy thành đất màu mỡ và biến nơi đây thành mái nhà cho chim, ong, thu hút khách tham quan. Đây không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là một “cỗ máy tạo đất”: một không gian đa dạng sinh học, có khả năng lọc nước, hấp thụ thời tiết và phát triển theo thời gian.

The Seeds Garden thiết kế bởi Studio Ossidiana

The Seeds Garden thiết kế bởi Studio Ossidiana

Cách tiếp cận này được có nét tương đồng với The Seeds Garden, một công trình hình tròn tại Hội chợ Kiến trúc Thẩm Quyến. Ở đó, đất nén, hạt giống và khoáng chất tạo thành một cảnh quan có thể đi bộ tham quan. Khu vườn được thiết kế như một bề mặt luôn phát triển, hòa quyện giữa kiến trúc và hệ sinh thái, vừa là không gian công cộng để mọi người tương tác, vừa là nơi nuôi dưỡng sự sáng tạo về thực vật.

NDSM Lusthof do Studio Ossidiana thiết kế

NDSM Lusthof do Studio Ossidiana thiết kế

Tại NDSM Lusthof, kiến trúc sư đã tái hiện kiểu vườn “lusthof” truyền thống (từng chỉ dành cho giới thượng lưu) thành một đài quan sát đa loài, bán khép kín, nằm ngay giữa khu đóng tàu cũ. Dự án gồm một hàng rào kiến trúc hình tròn với các ô nhỏ để quan sát, các nền bê tông đúc sẵn, và khu vườn cây thuốc được thiết kế theo phong cách Ottoman. Công trình đặt ra câu hỏi về việc ai mới thực sự có thể tiếp cận không gian xanh trong các thành phố hiện đại, đồng thời làm sao để khu vườn này trở thành nơi chung cho mọi người gặp gỡ, thử nghiệm các ý tưởng sinh thái và giữ gìn ký ức văn hóa. Ngay cả “Sân nền cho con người và chim” cũng thể hiện cách thiết kế nhẹ nhàng giúp mọi người cùng sử dụng. Các sân này có thể là vườn, nơi nghỉ ngơi hoặc sân khấu, xóa bỏ ranh giới và những quy chuẩn khắt khe.