Mặt tiền hai lớp ở Sài Gòn: Di sản kiến trúc Hiện đại nhiệt đới

Bối cảnh lịch sử: Khát vọng về một nền kiến trúc tự chủ

Kiến trúc miền Nam từ những năm 1950 đến 1970, không chỉ là một trào lưu thẩm mỹ mà còn phản ánh tâm tư một thời đại. Sau khi chế độ thực dân sụp đổ, người dân miền Nam Việt Nam khao khát xây dựng một xã hội mới độc lập, tự chủ. Trong bối cảnh đó, thế hệ kiến trúc sư tiên phong như Huỳnh Tấn Phát và Nguyễn Quang Nhạc đã có một lựa chọn dứt khoát: họ bỏ qua các phong cách tân cổ điển và Art Deco của người Pháp.

Lựa chọn này mang một ý nghĩa chiến lược sâu sắc. Các phong cách kiến trúc Pháp thuộc là biểu tượng hữu hình của chế độ thực dân, và việc đoạn tuyệt với chúng là một tuyên ngôn chính trị và văn hóa. Như kiến trúc sư Mel Schenck đã nhận định, việc hướng tới trường phái hiện đại là một biểu hiện của "sự tự chủ và khát vọng trở thành một quốc gia hiện đại trong bối cảnh công nghiệp hóa." Phong cách hiện đại, với ngôn ngữ tối giản, đề cao công năng và sử dụng vật liệu mới, đã trở thành phương tiện để thể hiện một tinh thần dân tộc mới, một bản sắc văn hóa độc lập, hướng về tương lai. Chính từ khát vọng đó, một chương mới của kiến trúc Việt Nam đã được mở ra, định hình nên những đặc điểm cốt lõi độc đáo.

Chung cư hiện đại giữa thế kỉ 20. Đường Hải Thượng Lãn Ông, quận 5. Ảnh: Phạm Phú Vinh. Nguồn https://saigoneer.com/

Trụ sở ngân hàng Việt Nam Thương Tín ở đại lộ Hàm Nghi do KTS Nguyễn Văn Hoa thiết kế

163 Võ Văn Kiệt, Phường Cầu Ông Lãnh, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh.
Nguồn https://saigoneer.com/

227 Trần Bình Trọng, Phường 3, Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.
Nguồn https://saigoneer.com/

Ba trụ cột của kiến trúc hiện đại Sài Gòn

Bản sắc của kiến trúc hiện đại Sài Gòn không phải là một yếu tố đơn lẻ mà là sự tổng hòa của ba trụ cột chính, tương tác và bổ trợ lẫn nhau một cách nhuần nhuyễn. Đó là sự tiếp thu ngôn ngữ hiện đại quốc tế, sự sáng tạo trong thích ứng khí hậu nhiệt đới, và chiều sâu của dấu ấn văn hóa bản địa. Để hiểu trọn vẹn giá trị của các công trình thời kỳ này, việc phân tích đồng thời cả ba yếu tố này là vô cùng cần thiết, bởi chúng cùng nhau tạo nên một di sản kiến trúc vừa mang tầm vóc quốc tế, vừa đậm đà bản sắc dân tộc.

1. Ngôn ngữ hiện đại quốc tế: Tinh thần tối giản và công năng

Các kiến trúc sư Việt Nam đã nhanh chóng nắm bắt và vận dụng các nguyên tắc cốt lõi của Chủ nghĩa Hiện đại quốc tế. Triết lý "hình thức đi theo công năng" được đề cao, loại bỏ các chi tiết trang trí rườm rà của kiến trúc cổ điển. Thay vào đó, họ tập trung vào việc sử dụng các hình khối hình học đơn giản, đường nét mạch lạc và ứng dụng các vật liệu xây dựng mới như bê tông cốt thép.

Sự tiếp thu này không phải là sao chép máy móc mà là một quá trình chọn lọc và ứng dụng có hệ thống. Từ nhà phố, cơ quan nhà nước, bệnh viện cho đến các cửa hàng, phần lớn các công trình thời kỳ này đều chia sẻ một ngôn ngữ thiết kế chung. Nét đặc trưng dễ nhận thấy là những góc bo tròn mềm mại, một mô-típ thị giác lặp lại, giúp làm dịu đi sự cứng nhắc của các khối hình học và tạo nên một vẻ duyên dáng, thanh lịch cho cảnh quan đô thị Sài Gòn. Điều này đã tạo nên một "từ điển kiến trúc địa phương" nhất quán và mạch lạc, góp phần định hình bộ mặt đô thị hiện đại cho thành phố.

Đặc điểm mặt bằng và không gian chức năng của một số công trình kiến trúc tiêu biểu miền Nam Việt Nam

2. "Nhiệt Đới Hóa": Giải pháp thiết kế thụ động thông minh

Yếu tố "nhiệt đới hóa" chính là đặc trưng khác biệt và giá trị bậc nhất của kiến trúc hiện đại Việt Nam. Đây không phải là một sự bổ sung đơn thuần, mà là một quá trình sáng tạo để kiến trúc có thể "thở" và thích ứng với điều kiện khí hậu nóng ẩm khắc nghiệt. Quá trình này thể hiện rõ nét qua hai giải pháp thiết kế thụ động thông minh.

• Mặt Tiền Hai Lớp và Lam Chắn Nắng (Brise-Soleil)

Cấu trúc mặt tiền hai lớp và hệ thống lam chắn nắng (brise-soleil) là một trong những giải pháp tiên phong và hiệu quả nhất để làm mát thụ động. Khoảng không gian đệm giữa hai lớp vỏ tạo ra một vùng đệm nhiệt và thúc đẩy đối lưu không khí, chủ động hút hơi nóng ra khỏi lớp tường bên trong. Các công trình của KTS Lê Văn Lắm là minh chứng tiêu biểu. Tòa nhà V.A.R và Đài phát thanh V.O.H nổi bật với thiết kế mặt tiền "linh hoạt", vừa có tác dụng che nắng, vừa tạo ra các khoảng đệm không khí giúp thông gió tự nhiên và giảm nhiệt độ bên trong.

Toàn bộ bề mặt công trình tòa V.A.R được phủ bởi một lớp “màn” bê tông cấu thành bởi các cấu kiện được “ráp” vào nhau theo tầng bậc.

Đỉnh cao nghệ thuật của giải pháp brise-soleil phải kể đến bức "rèm hoa đá" của Dinh Độc Lập do KTS Ngô Viết Thụ thiết kế. Tại đây, các thanh bê tông không chỉ thực hiện chức năng che nắng mà còn được tạo hình tinh tế, gợi lên hình ảnh những thân tre mộc mạc. Đây chính là đỉnh cao của sự giao thoa, nơi một cấu kiện kiến trúc duy nhất vừa đáp ứng nhu cầu thích ứng khí hậu (che nắng), vừa vận dụng kỹ thuật hiện đại (brise-soleil), vừa thể hiện sâu sắc bản sắc bản địa (hình tượng đốt tre).

Tòa nhà V.O.H, số 3 Nguyễn Đình Chiểu, Phường Đa Kao, Quận 1, TP. HCM. Kiến trúc sư Lê Văn Lắm thiết kế năm 1969

Bố cục tòa nhà V.O.H. Kiến trúc sư Lê Văn Lắm thiết kế năm 1969. Nguồn: https://saigoneer.com/

• Không Gian Chuyển Tiếp và Đối Lưu Không Khí

Các không gian đệm như mái hiên rộng, ban công/lô gia, hành lang bên và sân trong đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa vi khí hậu. Một ví dụ xuất sắc là thiết kế của Bệnh viện Thống Nhất của KTS Trần Đình Quyền. Thay vì sao chép hoàn toàn mô hình bệnh viện tập trung, khép kín và phụ thuộc vào điều hòa trung tâm của Mỹ, ông đã khéo léo điều chỉnh cho phù hợp với khí hậu Việt Nam. Ông tách các khối nhà ra, tạo ra các hành lang và không gian mở xen kẽ, cho phép tận dụng tối đa ánh sáng và thông gió tự nhiên. Cách làm này không chỉ giúp tiết kiệm năng lượng mà còn tạo ra một môi trường chữa bệnh thoáng đãng, gần gũi với thiên nhiên.

Trung tâm chăm sóc, khám và điều trị chất lượng cao cho cán bộ - Bệnh viện Thống Nhất

3. Dấu ấn bản địa: Tích hợp triết lý và mỹ học phương Đông

Vượt lên trên công năng và kỹ thuật, các kiến trúc sư tài hoa đã thổi hồn văn hóa dân tộc vào các công trình hiện đại. Thay vì sao chép nguyên bản các họa tiết truyền thống, họ đã cách điệu hóa, lồng ghép các yếu tố triết học và mỹ học phương Đông vào ngôn ngữ hình học hiện đại một cách tinh tế.

• Dinh Độc Lập một lần nữa là ví dụ điển hình nhất. KTS Ngô Viết Thụ đã lồng ghép các chữ Hán mang ý nghĩa "cát tường" vào tổng thể mặt bằng và mặt đứng. Từ những góc nhìn khác nhau, hình khối công trình gợi lên các chữ như Tam, Vương, Chủ, Trung, Hưng, thể hiện một tư duy thiết kế duy mỹ và sâu sắc về triết lý Á Đông.

Nhóm mô típ trang trí lam mặt đứng công trình Dinh Độc lập

• Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, do các KTS Nguyễn Hữu Thiện và Bùi Quang Hanh thiết kế với sự cố vấn kỹ thuật của Lê Văn Lắm, cũng là một minh chứng sống động. Mặt tiền của công trình lấy cảm hứng từ thiết kế phương Đông với các họa tiết được cách điệu hóa như chữ Thọ, chữ Vạn, cùng các biểu tượng rồng và phượng, tượng trưng cho sự hòa hợp và năng lượng tích cực.

Sự kết hợp nhuần nhuyễn của ba trụ cột - ngôn ngữ hiện đại, thích ứng khí hậu và dấu ấn bản địa đã tạo nên một di sản kiến trúc vô cùng quý giá. Thế nhưng, di sản ấy ngày nay đang phải đối mặt với những thách thức chưa từng có.

Thư viện Khoa học tổng hợp do KTS Nguyễn Hữu Thiện và KTS Bùi Quang Hanh thiết kế, hoàn thành xây dựng năm 1972

Nhóm mô típ lam mặt đứng có chức năng như một bức tường hoa gió ngăn cách hiệu quả ánh nắng rọi trực tiếp đồng thời vẫn cho phép ánh sáng lọt vào phòng đọc

Hành lang rộng 2m ở khối phòng đọc ở mỗi tầng với hệ thống lam ở mặt trước, mặt sau toà nhà tạo bức tường nhiều lớp vừa đủ cho gió xuyên qua, vừa chắn bức xạ mặt trời, khuếch tán ánh sáng tự nhiên có lợi cho người đọc